Gjuhë shqipe dhe letërsi – matura shtetërore profesionale, qershor 2026

- Po atë natë që ushtria turke dhe barbare mori arratinë, Skënderbeut, pas pendimit të shenjtë të rrëfimit dhe pas misteresh të tjera kishtare që i bëri me respektin e duhur, vdiq duke ia dorëzuar veten dhe shpirtin Zotit të madh, më 17 janar të vitit 1468 pas Krishtit.

Skënderbeu, pra, thuhet se u nda këso jete në moshën 68 vjeç, në vitin e 24 të mbretërimit të tij. Me anë tjetër, Skënderbeu e filloi mbretërimin më 28 nëntor të vitit 1443. Kur e dëgjoi që po e qanin të vdekur, Lekë Dukagjini, princ epiriot, të cilin e kemi përmendur më lart, doli me vrap në mes të pazarit dhe me fytyrë të pikëlluar e me zë të lartë tha, duke shkulur mjekrën e flokët: “Mblidhuni, mblidhuni me vrap të gjithë, o princër e sundimtarë arbërorë. Sot u bënë copë dyert e Epirit dhe të Maqedonisë, sot u përmbysën fronet e pushtetet tona, sot u shua krejt së bashku me këtë njeri çdo shpresë jona“. Gjithashtu, gjatë kohës që ai po vdiste, kali, të cilit i hipte kur kishte për t’u përleshur, u bë shumë i egër, i tërbuar e i pafrenueshëm, saqë s’donte të mbante më asnjeri mbi shpinë dhe pas pak mbaroi.

Skënderbeu u varros në qytetin e Lisosit, në kishën e madhe të Shën Kollit. Ceremonia e varrimit të tij, sipas zakonit të të parëve, u bë me një madhështi të paparë; trupi i tij u përcoll me vaj nga të gjithë ushtarët dhe me pikëllim sipas zakonit të vendit nga të gjithë princërit dhe kapedanët. Dhe eshtrat e tij, që u vunë në atë vend, pushuan në paqe, gjersa Mehmeti, prijësi i turqve, erdhi në Arbëri dhe në Epir për të sulmuar qytetin e Shkodrës. Për këtë sulm apo fushatë ne kemi shkruar më gjerë dhe më gjatë në një libërzë që e kemi botuar. Gjatë kësaj kohe, turqit dhe barbarët, duke u bërë zotër të qytetit të Lisosit, gjetën dhe nxorën nga varri me dëshirë shumë të madhe trupin e Skënderbeut. Dhe atë që, kur ishte gjallë, ia kishin frikën fort dhe vetëm me t’i dëgjuar emrin merrnin arratinë, tani s’di a sepse ashtu deshi perëndia, dëshironin me të madhe ta shikonin të vdekur dhe pothuajse të tretur, që të mos them se deshën ta nderonin e ta adhuronin. Dhe me të vërtetë, te varri dhe eshtrat e tij u mblodhën që të gjithë e kush e kush më parë, sepse kujtonin se do të ishte fatbardhë dhe shumë i lumtur ai që do të mund t’ia shikonte dhe t’ia prekte, kurse më i lumtur ai që do të siguronte për vete një copë fare të vogël prej tyre, të cilën e qepnin dhe e zbukuronin një palë me argjend, një palë me ar, dhe e varnin në qafë si ndonjë gjë hyjnore, të shenjtë e vendimtare për fatin e tyre, dhe e nderonin me respekt shumë të madh e me frikë perëndie në zemër, duke kujtuar se të gjithë ata që i mbanin me vete ato thërrmija do të kishin në jetë po atë fat e mbarësi që pati nga perënditë e pavdekshme dhe gëzoi, sa qe gjallë, vetë Skënderbeu, i vetmi ndër gjithë njerëzit, me sa mbahet mend.

“Historia e Skënderbeut” - Marin Barleti, libri i trembëdhjetë.

Misër! Misër!

Në shekullin e njizetë s’ka apoteoza perëndish, por ka apoteoza misri. Bjeshkët tona, që dikur qenë etërit e apoteozave perëndish, sot janë etërit e apoteozës së Misrit.

Një kokërr misër asht një kokërr dhimbje, kur ka shumë u e aspak misër. Fjala misër përmban në vete legjenda të linduna nga dëshira për jetë. Deshira për jetë asht e madhe dhe e mahnitshme, sa edhe malet tona qi hapin gjitë për me varrosë njerzit e unshëm. E në naltesinë e maleve vigane, legjendë asht dhe lindja, legjendë asht dhe jeta, legjendë asht dhe vdekja. Dhe kjo legjendë e idhtë, dhe plot vuejtje historike, në shekullin e njëzetë asht e thekshme, zemërbrese dhe të ban të qajsh.

* * * Misër! Misër!

Lajmi se do të shpërndahet misri doli nga zemra e dheut, rrodhi nëpër dejt e thella deri te gjymtyrët e mpita të dheut që quhet shtet. Dhe bani të dridhen nga gëzimi frymorët që s’kanë me çka ta mbajnë frymën.

Si thneglat që mblidhen rreth një kokrrës misri, qashtu në një qendër nënprefekture janë mbledhun malësorët rreth depos së misrit. Katundeve që përfshin nënprefektura do t’u ndahet misri. Malet e egra me mjegull e borë, qiella që tue derdhë shi, të lag deri në palcë, kishin dashtë t’ia presin rrugën malsorit. Por kush ia ndalon atij hovin, kur shkon me marrë misër?! Misër për fmi të nximë nga mjerimi, të cilët kur duert shtrijnë, u përngjajnë lugetënve të vocërr. Dhe kta fëmi janë dëshmorët e vërtetë të tragjedisë njerzore. Dëshmorë tragjikë në këtë skaj të dheut, të cilët njerzit e huej i kujtojnë në legjenda historike. Legjenda historike me nji lumni legjendare se lumnia e vërtetë asht larg, tepër larg nga këto foletë e shqipeve.

Nëpër luginat e maleve përshkohet malsori vetëm me një këmishë e brekë legjendare mbi shtat, për me arrijtë në qendrën e nënprefekturës me marrë misër. Krahnori i tij asht një copë graniti që u shkëput nga mali dhe u vendos mbi dy kambë të drejta e të forta si landa e pyllit. Dhe lëvizet copa e malit pa bëzajtë. E përpara depos së misrit bjerrë cilsinë karakteristike të vetën, dhe bahet frigacak. Bahet servil, frigacak, pse, – mendoi ai – njashtu e don ligji, nëpunësi; përndryshe s’ka misër. “Si urdhnon, zotnì” përsëritet sa e sa herë në mënyrë qesharake, me tu marrun zani, me gjeste majmuni, vetëm e vetëm mos me zgjue mninë e engjëjve që ndajnë misër.

Dhe kur e marrin misrin, nisen njani mbas tjetrit gjatë udhës së ngushtë të malit dhe të jetës. Ndodhë që njenit i derdhen kokrrat e misrit nëpër birë të vogël të thesit, shoku mbrapa, pa i pa, i shkel, i treti shok, as një as dy ia hjedh mallkimin e pamëshirshëm: “Mos e shkel he, të shitoftë Zana”! Se shekulli i njëzetë është shekulli i apoteozës së misrit nder foletë e Shqypeve.

“Vargjet e lira” – Migjeni, f. 103-104, Vartra, Skup, 1998.

“Eugjen Onjegini” - A. S. Pushkin, f. 66, 67, 68; Tiranë, Argeta, 2001.

SI NDIKON TE NE LEXIMI I PËRDITSHËM? Imagjinoni se qëndroni nën një dritare të lartë dhe nuk mund të shihni çfarë ka pas saj, sepse pamja ju është fshehur nga muri. Filloni të lexoni dhe vendosni një e nga një librat poshtë dritares. Ata që nuk lexojnë kurrë nuk do të shohin se çfarë ka në anën tjetër, ndërsa ata që lexojnë do të ngjiten mbi grumbullin e librave të lexuar dhe jo vetëm që do ta shohin pamjen e mrekullueshme, por edhe do të kalojnë në anën tjetër.

Ky është edhe qëllimi i letërsisë – të zgjerojë horizonte. Prandaj ngjituni libër pas libri, punoni vazhdimisht për këtë dhe ndërkohë hidhni një sy përfitimeve pozitive të leximit të përditshëm! Cilat janë përfitimet psikologjike të leximit?

Gjimnastikë për mendjen

Ashtu siç është aktiviteti fizik për trupin, ashtu është edhe leximi për mendjen. Fiksion apo jofiksion, metafizik apo motivues nuk ka rëndësi. Lexoni dhe stërvitni mendjen të mendojë dhe të zhvillohet! Ashtu siç është i nevojshëm ushtrimi i rregullt për trupin, e njëjta gjë vlen edhe për mendjen.

Rritet përqendrimi

Gjatë leximit, ju udhëtoni në një vend tjetër. Sa më shumë që hyni në histori, aq më shumë përqendroheni te tingujt dhe pamjet në përshkrime, te pamja e personazheve dhe skenat nga librat fillojnë të luajnë në mendjen tuaj. Atëherë harroni gjithçka rreth jush. Në këtë mënyrë do të krijoni zakonin e përqendrimit të plotë në çdo punë që bëni.

Ulet stresi

Sipas një studimi të vitit 2009, vetëm gjashtë minuta lexim në ditë e ul stresin me 68 për qind. Të lexosh tridhjetë minuta është njësoj si të ushtrosh joga për tridhjetë minuta. Leximi është një mënyrë për t’u larguar nga shqetësimet ose, edhe më mirë, për t’i kapërcyer ato.

Përmirësohet fjalori

Kjo është më se e qartë! Duke lexuar, ne i thithim si sfungjerë të gjitha fjalët e bukura dhe të pazakonta nga librat dhe automatikisht fillojmë t’i vërejmë edhe rregullat drejtshkrimore. Edhe pa e kuptuar, do të filloni ta zbatoni atë që keni mësuar.

Zgjatet jeta

Një studim i kryer në Universitetin Yale ka treguar se njerëzit që lexojnë të paktën 30 minuta në ditë jetojnë më gjatë se ata që nuk lexojnë. Jetëgjatësinë më të madhe e kanë ata që lexojnë letërsi fantastike, ndërsa më të shkurtër ata që lexojnë revista dhe gazeta.

Bëheni më empatik

A e dini se në Harvard është vërtetuar se ata që lexojnë vepra letrare i identifikojnë shumë më mirë emocionet e njerëzve që vëzhgojnë, të shprehura në fytyrë? Sa më shumë të jeni të përfshirë në letërsi, aq më mirë e njihni botën përreth dhe aq më lehtë i “lexoni” shprehjet e saj.

Relaksim dhe qetësi

Mënyra më e mirë për t’u relaksuar është përmes leximit. Librat me përmbajtje religjioze e ulin tensionin e gjakut, ndërsa librat vetëndihmës i qetësojnë njerëzit që vuajnë nga luhatjet e humorit.

Rritja e aftësive të të menduarit analitik

Imagjinoni se po lexoni një triler dhe po e zgjidhni vetë misterin. Në këtë mënyrë e stërvitni mendjen të punojë në mënyrë analitike dhe të pavarur. Aftësia për të hyrë në detaje do t’jua zgjerojë horizontet e të menduarit deduktiv. Nëse ende nuk keni lexuar asgjë sot, dita nuk ka përfunduar!

https://prikazni.mk/b/247/kako-ni-vlijae-sekojdnevnoto-chitanje

Kulla e Eiffelit

Kulla e Eiffelit (frëngjisht: La tour Eiffel) është një kullë prej çeliku që ndodhet në Champ de Mars në Paris. Ajo është bërë ikonë ndërkombëtare franceze dhe një nga strukturat më të njohura mbarëkombëtare. Kulla Eiffel, që është ndërtesa më e lartë në Paris dhe është monumenti me pagesë më i vizituar në botë. E emërtuar sipas inxhinierit dhe projektuesit Gustav Eiffel.

Kulla u ndërtua si hark hyrës për Exposition Universelle 1889. Edhe pse fillimisht u kritikua nga disa prej artistëve dhe intelektualëve kryesorë francezë për dizajnin e saj, që atëherë ajo është bërë një ikonë kulturore globale e Francës dhe një nga strukturat më të njohura në botë. Kulla Eifel është monumenti më i vizituar me një tarifë hyrje në botë: 6.91 milionë njerëz u ngjitën në të në 2015. Ajo u caktua një monument historik në vitin 1964 dhe u emërua pjesë e një vendi të trashëgimisë botërore të UNESCO-s ("Paris, Bankat e Seine") në vitin 1991.

Kulla është 330 metra e lartë afërsisht e njëjta lartësi sa një ndërtesë 81-katëshe. Baza e saj është katrore, me përmasa125 metra në secilën anë. Gjatë ndërtimit të saj, Kulla Eifel e kaloi Monumentin e Uashingtonit për t'u bërë struktura më e lartë e bërë nga njeriu në botë, një titull që e mbajti për 41 vjet derisa Chrysler Building në New York City u përfundua në vitin 1930. Ishte struktura e parë në bota për të kapërcyer lartësinë 200 dhe 300 metra. Për shkak të shtimit të një antene transmetimi në krye të kullës në vitin 1957, ajo tani është më e lartë se ndërtesa Chrysler me 5.2 metra. Duke përjashtuar transmetuesit, Kulla Eiffel është struktura e dytë më e lartë në Francë pas Viaduc de Millau.

Kulla ka tre nivele për vizitorët, me restorante në nivelin e parë dhe të dytë. Platforma e sipërme e nivelit të lartë është 276 m mbi tokë - kuverta më e lartë e vëzhgimit e aksesueshme për publikun në Bashkimin Evropian. Biletat mund të blihen për t'u ngjitur me shkallë ose për t'u ngritur në nivelin e parë dhe të dytë. Ngjitja nga niveli i tokës në nivelin e parë është mbi 300 shkallë, ashtu siç është ngjitja nga niveli i parë në të dytin, duke e bërë të gjithë ngjitjen një ngjitje prej 600 hapash. Edhe pse ka një shkallë në nivelin e lartë, zakonisht është e arritshme vetëm me ashensor.

Projekti i ndërtimit të një kullë 300 metra, lindi me rastin e parapërgatitjeve të "Exposition universelle". Ka afërsisht 2 500 000 ribatina të vendosura në kullë. U deshën pese muaj për të ndërtuar bazamentin dhe 21 muaj për të ndërtuar konstruksionin metalik të kullës, që përbënte një shpejtësi rekord ndërtimi dhe kjo vetëm me 121 punonjës në kullë dhe 100 të tjerë që punonin në parafabrikimin e pjesëve metalike në tokë. Këmbët e kullës janë të vendosura në katër pikat e horizontit L-P-V-J me një distancë 125 metra nga njëra-tjetra. Gjatësia e kullës në 1889 ishte 321,27 metra; sot me gjithë antenën në maje është 324 metra. Kulla peshon 10. 000 ton, dhe në kohë me erë zhvendoset në majë afërsisht 6-7 cm. Nëse do të flisnim për numrin e vizitoreve, Kulla Eiffel është pa dyshim monumenti më i vizituar në botë.

https://sq.wikipedia.org/wiki/Kulla_Eiffel